معرفی ترجمه کتاب «تصویر آینده» فرد پولاک

نیم­ قرن می­گذرد از زمانیکه کتابی با عنوان «تصویر آینده» به رشته تحریر درآمد که با روندپژوهیِ تاریخی – تمدنی، سه تمدنِ «یونان»، «ایران» و «بنی­اسرائیل» را مورد بررسی قرار می­دهد. این کتاب توسط یکی از آینده­پژوهان مطرح به نام «فرد پولاک» به زبان هلندی نگاشته شده است که سال­ها بعد توسط همکار و همسایه قدیمی­اش، کِنِث بولدینگ به زبان انگلیسی تلخیص و ترجمه گردید و از آن به بعد، به عنوان کتابِ مرجع در میان آینده­پژوهان، دست به دست می­شود. اگرچه زمان نگارشِ کتاب مذکور، به بیش از نیم قرن پیش باز می­گردد لکن به دلیل نوع نگاه تاریخی – تمدنی­اش، دارای اعتبار علمی بوده و همچنان مورد توجه آینده­پژوهان و محافل آینده­پژوهی است.

جان­مایه اصلی کتاب حاضر این است که بدبینی افراد یک جامعه (ملت) موجب می­شود تا تصویرشان به آینده، منفی و در نتیجه، انگیزه­شان برای حرکت به سوی پیشرفت، کاهش ­یابد و این یعنی سرآغازِ غروب یک تمدن. به عبارت دیگر، در هر نمونه­ از شکوفائی فرهنگی - تمدنی، تصویری مثبت از آینده در کار است و عامل اصلی در هر فساد و زوال فرهنگی – تمدنی، تصویر تضعیف شده‌ا­ی از آینده است. عملاً خودِ تصویرِ آینده، تابع حرکت رفت و برگشتی میان قطب­های بدبینی و خوش­بینی است و این تصاویر مانند یک فشارسنج عمل کرده و فراز و فرودهای احتمالی یک فرهنگ را نشان می­دهند. به این ترتیب، بررسی دقیق تصاویر حاکم، ما را در موقعیّت پیش­بینی آینده­ی احتمالی قرار می­دهد.

او بر این باور است که بشر مدرن غربی در «لاکِ اکنونِ خود» فرورفته است و به طرز عجیبی نسبت به تصویر آینده خود منفعل یا ستیزه­جو شده است و عملاً خلأ میان امروز و فردا، تحمّل کشش مغناطیسی فردا را ندارد.

فرد پولاکِ یهودی­الاصلِ هلندی زبان، در این کتاب، ریشه تمدن غرب را به بصورت تاریخی بررسی کرده و با نشانه­ها و دلالت­های متعدد، اثبات می­کند که روندِ حرکتِ تمدنی غرب، چشم­انداز تاریکی دارد. او وضعیت خانواده در غرب، نوع نگاه بدبینانه این تمدن به آینده و حتی وضعیت اقتصادی غرب (که برخی آن را از جمله نقاط قوت این تمدن به شمار می­آوردند) را بشدت نقد می­کند و بیان می­دارد که نسخه­ی نئولیبرال اقتصاد آزاد، که در آن منفعت فرد تبدیل به ابزاری برای پیاده­سازی رفاه عمومی می­شود، در شرایط موجود قابل اعتماد و اتکا نیست و تاریخ به بشر آموخته که آزادی کامل برای بعضی، تنها به بهای فقدان مطلق آزادی برای دیگران ممکن است و هماهنگی خودبه‌خودی منفعت شخصی فرد و رفاه عمومی توهّمی رقّت‌انگیز است. در جای دیگر اشاره می­دارد که امکانی واقع­گرایانه برای حفظ و احیاء فرهنگ (غربی) وجود ندارد.

کتاب تصویر آینده حسین ظفری

نکته قابل توجه اینکه در زمان نگارش این کتاب، آمریکا و شورویِ سابق، چند سالی بود که پیروزمندانه از جنگ جهانی دوم خارج شده بودند و در جهان دو قطبی آن دوران، به عنوان قدرت­های جهانی، نقش­آفرینی می­کردند. اروپا نیز به سرعت در حال بازسازی ویرانی­ها و ضربات مهلکت جنگ جهانی دوم بود. اما جالب این است که پولاک در این دوران، علائم مخدوش بودن تصویر آینده­ی را با استنادات تاریخی نشان می­دهد؛ شاید در آن دوران کسی باور نمی­کرد که این تمدن در سراشیبی نمودار عمر خود قرار دارد اما اکنون این علائم پررنگ­تر شده است و اردوگاه شرق چپ فرو ریخته و بلوک غرب نیز مرگ خود را فقط با خشونت­پراکنی و جنگ و خدعه به تاخیر می­اندازد؛ گرچه از سرنوشت محتوم خود گریزی ندارد. در حقیقت، تصویری که پولاک در آن مقطع زمانی، ترسیم می­کند، اکنون، با کلیدواژه­هایی چون تمدّنِ علم بدون اخلاق، مادیتِ بدون معنویت، و قدرتِ بدون عدالت، نقل محافل علمی شده است. امروزه تمدّن غرب حتی در میان اجزای خود، آن وحدت و انسجام و آن یگانگی و صداقت لازم را ندارد. یک نقطه که یک رشد مادی بیشتری کرده است، بنا به طبیعت تمدن مادی، افزون‌طلب و تمامیت‌خواه شده است و بقیه بخش­ها را نادیده می­گیرد و تعادل درونی سیستم را بهم می­ریزد. با این همه گرفتاری، با این همه مشکلات، باز هم تمدن مادی غرب ادعای ابدیت می­کند! اما به نظر می­رسد که این ادعا، ادعای واهی و ظاهراً غیرعملی و ناکام است.

این نکته قابل تامل است که از یک طرف، پولاک در کتاب حاضر، برای یهودیت سنگ تمام می­گذارد و از طرف دیگر، به­صورت مرموزانه­ای از تمدن غنی و بزرگ پارسی به­سرعت عبور می­کند و فقط در حد چند صفحه، از این تمدن بزرگ نام می­برد. گمان مترجمان بر این است که نپرداختن به ابعاد تمدن پارسی نه از روی کم کاری نویسنده که احتمالاً عمدی در کار بوده است، ضمن آنکه نویسنده، نقش یهودیت و مسیحیت را بطور مبسوط تشریح می­کند و از نقش اسلام و تاثیر آن بر تمدن­های بشریت حتی به­قدر یک جمله کوتاه هم بیان نمی­نماید؟! خوش­بینانه­ترین حالت این است که نویسنده تمرکزش را فقط بر حوزه تمدن غرب گذاشته و اسلام را در این موضوع دخیل نکرده است.

اگرچه روایت پولاک در بررسی یهودیت، مورد تائید مترجمان فارسی­زبان نیست و دارای اشکالات مبنایی با تفکر اسلامی – ایرانی است اما نتیجه­گیری او، همان نتیجه­گیری است اندیشه اسلامی آن را تبیین می­کند و آن چیزی نیست جز، زوالِ تمدن غرب. او خصوصیّت اصلی تمدن مدرن را، از دست رفتن تصویر آرمانی خدا می­داند و در عوض، هنر مدرن، از دست رفتن تصویر آرمانی بشر را به ارمغان آورده ‌است و به این ترتیب، با این ارزیابی­ها، هنر مدرن درخشش را از این جهان می­رباید. خدا محو شده است و بشر در بهترین حالت یک روبات است، که از خطوط، سطوح، زوایا، اجسام کروی، ساخته شده است، بدون جان و بدون روح.

نکته دیگری که پولاک به آن اشاره نکرده، این است: در حالیکه نبض تمدن مذکور، (در زمان نگارش کتاب حاضر) روبه ضعف می­گراید؛ چه تمدنی در حال شکل­گیری و احتمالاً در حال تولد بوده است؟ شاید پاسخ این سوال در متن همین کتاب نهفته باشد و احتمالاً همان تمدنی است که پولاک در این کتاب تعمداً به آن نمی­پردازد؛ یعنی همان تمدن اسلامی و پارسی. شواهدی بر این ادعا وجود دارد.

در بخش تمدن پارسی همین کتاب، گفته شد که تمدن پارسی از یک خوش­بینی جوهریِ تاریخی که زیربنای لازم برای حرکت به­سوی آینده روشن است برخوردار می­باشد. این را بگذارید در کنار این موضوع که ورود اسلام به فرهنگ و تمدن پارسی موجب شد تا خوش­بینی نهادینه شده و نگاه مثبت به آینده با شدت بیشتری تقویت شود؛ چراکه دين اسلام با ظرفیت بالای خود، توانسته است بنيان­گذار تمدن شگرفي در گذشته شود؛ به­گونه­اي که تمدن­هاي ديگر، از جمله تمدن غربي را وام­دار خود نمايد. فلذا ترکیب بین تمدن پارسی و اسلام امکان­پذیری­ ایجاد تمدن جدید را بطور عجیبی بالا برده است.

نکته دیگر آنکه زمان نگارش این کتاب در اواخر دهه 30 هجری شمسی بوده و این همان زمانی است که حضرت امام خمینی (ره) قیام خود را آغاز نموده است. قیامی که کمتر از دو دهه بعد، از میان تمدن­های دنیای آن­روز سربرآورد و هسته­ی سازنده­ی تمدن­ جدید، با عنوان امت واحده اسلامی (تمدن نوین اسلامی) شد. در حقیقت با پیروزی انقلاب اسلامی به رهبری حضرت امام خمینیقدس‌سره، تصویر جدیدی از آینده مطلوب بشر، بین­الاذهانی شد و بار دیگر اندیشه‌ی مدینه‌ی فاضله در اذهان زنده شد و مردم امیدوار شدند که بتوانند به زودی به آن دست یابند. امام راحل با ارائه تصویرِ نوینی از نقش اسلام در جهان معاصر و تلاش مستمر برای عینیت بخشیدن به آموزه‌های آن، بار دیگر موج جدیدی از تمدن اسلامی را نوید داد.

به نظر می­رسد که تفکر انقلاب اسلامی نه یک حادثه منطقه‌ای بلکه یک واقعه تاریخی و «روزِ نو» مسلمانان است به­نحوی که این تفکر در چارچوب سنت‌های الهی و اراده خداوند بر حاکمیت دین در عصر غربت آن، قابل تعریف است و این تفکر، درست همان چیزی است که پولاک به عنوان گمشده­ی تفکر غربی - محو خدا - از آن یاد می­کند. تصویر جدیدی که این تفکر پیش چشم جامعه قرار داد، آرمان­شهری است متفاوت، مدینه فاضله­ای که در آن، هم علم هست و هم پیشرفت؛ ترکیبی از عزّت، ثروت و عدالت. چنین تصویرِ جذاب و متمدّنانه­ای از آینده مد نظر است. تمدن نوین اسلامی، به دنبال فضایی کاملاً متفاوت با تصویرِ لامکان و بی­زمانِ ویران­شهرِ غربی است. این به‌معنای تصرّف سرزمین‌ها و تجاوز به حقوق ملّت‌ها نیست؛ به‌معنای تحمیل اخلاق و فرهنگ خود بر دیگر ملّت‌ها هم نیست؛ بلکه به‌معنای عرضه کردن تصویر درست از عدل­شهرِ آینده است، تا ملّت‌ها با اختیار خود، با انتخاب خود، با تشخیص خود راه درست را انتخاب کنند و شرط رسیدن به چنین محیطی، مبتنی بر معیارهای عقلی در درجه‌ی اول، عدم تقلید از تجربه تلخ غربی است.

فلذا روی دیگرِ سکه­ی کتاب حاضر، این است که تمدنی در حال زوال و در مقابل، تمدن دیگری در حال اوج­گیری است و شاید با یک ادبیات دیگر بتوان گفت که «شاهد حرکت همزمان نزولی تمدن غرب در کنار جریان پر شتاب صعود تمدن اسلامی هستیم».   

در پایان، این نکته باید اشاره شود که اگرچه متن این کتاب سالهاست مورد توجه اینجانب بوده و ذهن مترجم را به خود درگير كرده است اما اين انگيزه در دو مقطع زماني به شدت تقويت گرديد. مقطع اول در سال چهلم انقلاب یعنی سال 1397 زمانیکه نبرد رسانه­اي دشمن به اوج خود رسيده بود. در چنین شرایطی رهبر انقلاب در جمع يكصدهزار نفري بسيجيان بحثي با عنوان «تصويرسازي نادرست واقعيت­ها توسط دشمن» را مطرح نمودند. محتوای سخنرانی ایشان به این موضوع پرداخته می­شد که قلب نبرد نرم دشمن، زدن اميد جامعه ايراني با ترسیم تصویري تاريك و مبهم از آینده ایران در اذهان عمومی است. مفهومي كه مترجم از آن با عنوان «جنگ تصويرسازي» يا «نبرد روايت­ها» ياد مي­كند؛ نبردي كه در آن، هر روايتي (ولو روايت نادرست) غلبه كند آينده بر همان مبنا بين الاذهاني شده و شكل می­گیرد. مقطع دوم زماني بود كه در فضاي كشور، مطالبي له يا عليه زوال قدرت نرم آمريكا مطرح گرديد و موجب ايجاد سردرگمي در میان محققان جوانتر شد؛ فارغ از سو گيري ذهني و طرفداري از هر يك، آنچه می­توانست ابهامات این موضوع را شفاف نماید، نگریستن از زاویه دید یک اندیشمند غربی است. به همین دلیل نوع نگاه يك انديشمند غربي به آينده خودشان جذابيت بالايي براي مترجم ايجاد نمود و احتمالاً همين موضوع براي ساير محققين نيز جذاب بوده و قطعاً بسياري از شبهات را پاسخ  خواهد داد.

شایان ذکر است که ترجمه چنین کتابی اشتیاق اینجانب (حسین ظفری) را برای تدوین کتابِ دیگری که آینده را از منظر اندیشمندان مسلمانان مورد بررسی قرار دهد افزود. به همین دلیل ان­شاء الله و بزودی کتابی به عنوان مکمل کتاب حاضر ارائه خواهد شد تا کنکاشی در اندیشه­ی آرمان­شهری اندیشمندان مسلمان نماید.

 



مولف: فرد پولاک

مترجمین: حسین ظفری - محمد منیری

ویراستار علمی و ادبی: ابوذر سیفی کلستان

سال چاپ: بهار 1399

شابک: 2-912-452-964-978

آدرس ناشر جهت خرید کتاب: تهران، میدان فردوسی، انتشارات دانشگاه امام حسین (علیه السلام)

تلفن مرکز فروش: 88839297

1399/04/11