کاهش اثرات فاجعه و مديريت درحوادث طبيعی

چکيده:

هيچ نقطه ای از اين کره خاکی مصون از حوادث غير مترقبه نيست , اما هرچه جمعيت جهان افزايش می يابد , قدرت تخريب و خسارات ناشی از وقوع اين حوادث نيز افزايش می يابد . به موازات تراکم جمعيت و آسيب پذيرتر شدن شهرها در مقابل بلايای طبيعی , اهميت و حساسيت مديريت بحران و برنامه های رويارويی , جهت کاهش اثرات بحران هرچه بيشتر نمايان می گردد.

مقوله کاهش اثرات حادثه فرايند پيچيده ای است زيرا بايد کليه اقداماتی که باعث کاهش خسارات ناشی از وقوع يک حادثه می شود را در نظر گرفت که خود مستلزم در نظر گرفتن بسياری از مسائل , اعم از مهندسی , مديريتی و... است.

در اين مقاله سعی شده است که به بررسی اينکه کاهش اثرات فاجعه چه اقداماتی است و نيز کاهش اثرات حادثه چگونه از خطر آن می کاهد بپردازيم .

کلمات کليدی : مديريت بحران , کاهش اثرات حادثه , زلزله 

 

مقدمه

کاهش اثرات سانحه(mitigation) اقداماتی است که در کليه مراحل مديريت يک سانحه بايد در نظر گرفته شود تا اثرات         نامطلوب يک سانحه را از بين برده يا آن را به حداقل برساند, اين اقدامات که  قبل , در هنگام و پس از وقوع يک زلزله يا هر حادثه ديگر انجام می شود باعث کاراتر شدن مديريت بحران می گردد.

هدف از کاهش اثرات يک سانحه , نجات جان و مال مردم و يا حداقل کاستن از تلفات جانی و خسارات مالی است . اين اقدامات معمولا به دليل هزينه های سنگينی که به همراه دارند از سوی تصميم گيران و مديران جامعه مهم تلقی نمی شود . اما در صورت اجرای اين اقدامات اثرات و منافع بلند مدت آن را می توان در زلزله و سوانح آتی مشاهده نمود .

 

مروری بر ادبيات تخصصی

اصولا بحران را وضعيتی گويند که شرايط جامعه را دچار اخلال کند به عبارت ديگر عملکرد های به هنجار جامعه را مختل نمايد . حال در اين بين مديريت بحران مناسب می تواند تبعات سوء ناشی از يک حادثه را کاهش داده و نقش مناسب خود را ايفا نمايد. بر طبق تعاريف بين المللی مديريت در سوانح طبيعی (مديريت بحران) چهار رکن اصلی دارد که عبارتند از :

1. آمادگی

 2. واکنش به هنگام وقوع

 3. بازسازی

 4. پيشگيری و کاهش خسارت

 

هرچند که  هريک از مراحل فوق را می توان در مراحل ديگر ادغام نمود , با اين همه , هريک به نوبه خود هدفی را دنبال نموده و چارچوب مديريت بحران را تشکيل می دهند.

 1. آمادگی : مرحله آمادگی پيش از وقوع هر سانحه طبيعی , صورت می گيرد و مجموعه تواناييهای مديريت بحران را تشکيل می دهد , به عبارت ديگر مجموعه اقداماتی است جهت افزايش توان عملياتی و ايجاد تسهيلاتی برای واکنش موثر در برابر حادثه احتمالی ,که رخ خواهد داد. به طور خلاصه می توان اجزای آمادگی را به شرح ذيل بيان نمود:

 


1

پژوهش

می تواند شامل تحقيقات , مستند سازی و تحليل اطلاعات باشد

2

برنامه ريزی

بر اساس نتايج بدست آمده از تحقيقات و پژوهش برای هر چهار مرحله بحران برنامه هايی را تهيه می کنند

3

ايجاد ساختارهای مديريتی مناسب

اين ساختار ها هم در سطح درون سازمانی و هم در سطح برون سازمانی جهت اجرای برنامه ها نياز می باشد.

4

آموزش

جهت کاراتر نمودن برنامه های تهيه شده و همچنين کاراتر نمودن ساختار مديريتی به آموزش در دو سطح سازمانی و همگانی نياز می باشد

5

مديريت منابع

شامل کليه منابع اعم از مالی , انسانی , تجهيزات و... می باشد

6

تمرين ها و مانورها

جهت شناسايی نقاط ضعف و قدرت هر يک از مراحل فوق نياز به تمرينهای دوره ای می باشد

 2. واکنش به هنگام وقوع زلزله  : انجام اقداماتی درست پيش از وقوع , حين ,يا درست پس از وقوع زلزله برای هشدار دهی , نجات جان مردم و به حداقل رسانيدن خسارات مالی و افزايش اثر بخشی مديريت بحران می باشد . به عبارت ديگر هدف از اين مرحله به حداقل رساندن تلفات جانی و خسارات مالی با انجام يک رشته اقدامات فوری مانند اعلام خطر , تخليه مکان های خطر ناک , امداد و نجات در هنگام سانحه , ارائه خدمات پزشکیو... می باشد.

و می تواند اقدامات زير را در برگيرد:

  • اطلاع رسانی مناسب در زمان بحران
  • اعلام خطر های به موقع (early warning)
  • تشکيل ستاد مرکزی برای هدايت عمليات امداد و نجات
  • آگاه سازی مردم از رويداد ها
  • بسيج همه منابع و امکانات موجود و...

 3. مرحله بازسازی: مجموعه اقداماتی است برای بازگرداندن شرايط زيستی مردم و ناحيه فاجعه ديده و انجام اقدامات بلند مدت برای بازگرداندن جامعه به حالت عادی يا بهتر از حالت عادی . در حقيقت مرحله بازسازی بلافاصله پس از وقوع سانحه با نگرش جامع به بازسازی شروع می شود يعنی تمام شرايط بازسازی اعم از بازسازی زير ساخت هاو ساختمانها, بازسازی اقتصادی , اجتماعی , فرهنگی و... بايد در نظر گرفته شود به عبارت ديگر اين مرحله دو نوع بازسازی فيزيکی و غير فيزيکی را شامل می شود . در اين فرايند تلاش بر آن است حداقل خدمات مورد نياز ناحيه سانحه ديده محفوظ بماند , که در دو نوع اقدام بلند مدت و کوتاه مدت در نظر گرفته می شود. در اقدامات بلند مدت بازسازی و تجديد بنای جامعه , از سر گيری روند توسعه و اجرای برنامه هايی برای کاهش حوادث احتمالی آتی می باشد . و می تواند شامل اقدامات زير باشد:

  • مشاوره در امور بازسازی
  • برآورد خرابی و خسارت
  • پاکسازی : شامل نخاله و ضايعات ساختمانی  و آلودگی های بوجود آمده
  • راه اندازی مرکز ياری رسانی
  • پرداخت وامهای کم بهره و يا بلاعوض جهت شروع بازسازی خانه های آسيب ديده
  • اطلاع رسانی مناسب در مورد مراحل بازسازی به مردم و...

 

4. مرحله کاهش اثرات فاجعه : مجموعه اقداماتی است برای کاهش يا از بين بردن ميزان خطر حوادث طبيعی بر جان و مال مردم, که در کليه مراحل فوق بايد در نظر گرفته شود را گويند به عبارتی هم در دوران قبل از سانحه , هم در دوران بعد از سانحه و هم در هنگام بحران بايد اعمال شود و می تواند شامل موارد زير باشد:

  • تهيه , تدوين و اجرای کدهای ساختمانی و نيز نوسازی مستمر
  • بيمه حوادث
  • شبکه های اطلاع رسانی و اعلام خطر حادثه
  • مديريت کاربری اراضی
  • تجزيه و تحليل سانحه احتمالی و نوشتن سناريو های زلزله احتمالی
  • آموزش همگانی
  • تحقيق و پژوهش
  • تهيه نقشه های خطر پذيری و آسيب پذيری و...

 

مراحل کاهش اثرات زلزله در سطح کلان 

 1. شناسايی : که شامل شناسايی حوادث ممکن در سطح محلی و استانی , شناسايی ويژگيهای اين حوادث , شناسايی موقعيت و نيز احتمال وقوع آن , شناسايی اثرات بالقوه زلزله بر جان و مال مردم و همچنين محيط زيست , شناسايی اقدامات مناسب برای کاهش خسارت و خرابی و... می باشد

 2. تجزيه و تحليل : که شامل تجزيه و تحليل خطر زلزله احتمالی و ميزان آسيب پذيری جانی, مالی و همچنين محيط زيست می باشد. مبنای اين تجزيه و تحليل داشتن آمار و آگاهی کامل از نوع وتعداد ساختمانها , شمار جمعيت در معرض خطر , پيش بينی زيان اقتصادی ناشی از وقوع زلزله احتمالی , انجام مطالعاتی برای ارزيابی نوع خطر و نمايش هزينه های لازم برای کاهش اثرات فاجعه است.

 3. تهيه اقدامات راهبردی جهت کاهش اثرات سانحه در ارکان جامعه: اين راهبرد بايد همه جنبه های فنی , سياست ها و برنامه های دولت , طرح ها و ميزان بودجه اختصاص يافته به هر استان,مقررات و آموزشهای لازم را در نظر بگيرد.

 

اقدامات مناسب جهت کاهش اثرات سانحه (زلزله) 

کاستن اثرات بالقوه زلزله در شهر های بزرگ بايد از اولويت ويژه ای برخوردار باشد . به کار گيری هرگونه منبع مطمئن برای کاستن يا حتی حذف اثر سانحه می تواند زيان ناشی از وقوع حادثه را در آينده به حداقل مقدار خود برساند . کاربری مناسب زمين , ساخت و ساز های هماهنگ با استاندارد های ساختمانی و رعايت مقررات ايمنی , قادر است اثرات زلزله را به ميزان چشمگيری کاهش دهد . اين مقررات در صورتی که به درستی و در سطح کل جامعه رعايت شوند , حتی می توانند هزينه های بازسازی ساختمانهای بعد از زلزله احتمالی را تا حد زيادی کاهش دهند. بازتاب نتيجه اين اقدامات را می توان در تجزيه و تحليل سوانح آتی و ارزيابی توانمندی های جامعه ديد.

 

برخی از مهمترين اقدامات برای کاهش اثرات زلزله

اقدامات کاهش اثرات را می توان به طور کلی به دو دسته سازه ای و غير سازه ای تقسيم کرد:

  • اقدامات سازه ای بيشتر تلاشهايی برای کنترل زلزله شامل مقاوم سازی سازه ها و ساختمانهای در معرض خطر زلزله , رعايت کدهای ساختمانی و استاندارد های ايمن سازی ساختمان و ... است. در کشور نيز برخی اقدامات سازه ای در حال اجرا شدن است که از آن جمله می توان به طرحهای مقاوم سازی و رعايت استانداردها و    کد های ساختمانی در تهران و برخی شهرهای پرجمعيت اشاره نمود , به نظر می رسد در مناطق مختلف کشور نياز به آئين نامه های همخوان با آن منطقه احساس می شود که در نظر گرفته نشده است. می توان گفت که اقدامات سازه ای همان نگرش مهندسی است . متاسفانه در برخی از پروژه های بازسازی کشور ديده می شود که حتی در بدو ساخت وساز ها وقوع يک زلزله با شدت کم باعث آسيب به تعداد زيادی ساختمان می شود که خود نشاندهنده عدم رعايت مسائل فنی و نيز کم توجهی به عواقب آتی اين مسئله است.
  • اما اقدامات غير سازه ای بيشتر اقدامات مديريتی می باشند که از آن جمله می توان به مشخص نمودن کاربری اراضی , ناحيه بندی و وضع مقررات منطقه ای , وضع مقررات ساختمانی , استفاده از خدمات بيمه ای , مديريت مناسب در هنگام وقوع زلزله و... اشاره نمود.به عبارت ديگر اين اقدامات را می توان نگرش مديريتی ناميد.

اين اقدامات که در کاهش اثرات زلزله نقش بسيار مهمی را ايفا می نمايد متاسفانه در کشور جدی گرفته نشده است و هر ساله خسارات زيادی را به کشور تحميل می نمايد .

  • تجزيه و تحليل آمار و اطلاعات مرتبط با حادثه : می توان گفت هر چه شناخت ما نسبت به حادثه احتمالی بيشتر باشد اقدامات و تصميمات اتخاذی در مورد کاهش اثرات سانحه نيز با واقعيت نزديک تر است اين تجزيه و تحليل هم بايد تجزيه و تحليل زلزله و هم اثرات آن بر جامعه را در بر گيرد . برخی از اقدامات جهت تجزيه و تحليل اطلاعات  شامل:
  • تحليل زلزله مشخصات سايت و بستر , مشخصات تبعات زلزله مانند احتمال روانگرايی و...  
  • تحليل آسيب پذيری مکانی : شناسايی مکانهايی که در اثر رخ دادن زلزله بيشترين آسيب را می بينند که اين آسيب هم می تواند آسيب مالی به ساختمانها , شريانهای حياتی و... , وهم آسيب های جانی باشد.
  • تحليل زمان وقوع زلزله : کمک بسيار شايانی در شناسايی زمانهای حساس و مديريت بهتر بحران دارد مثلا وقوع زلزله شب هنگام زمانيکه افراد در حال استراحت در خانه های آسيب پذير خود هستند ممکن است بسيار خطرناک تر از وقتی باشد که آنها روز هنگام در حال فعاليت در خارج از خانه هستند و يا وقوع زلزله به هنگام پيک ترافيکی , عمليات امداد و نجات را دچار اخلال می کند و نيز وقوع زلزله در شرايط بد آب و هوايی مانند سرمای شديد زمستان شرايط را جهت اسکان موقت بسيار سخت تر می کند . در اين تحليل بايد اينگونه مسائل در نظر گرفته شود.
  • تحليل آمار مربوط به جمعيت : دانستن آمار جمعيتی از لحاظ سنی , جنسيت , پراکندگی جمعيت و... می تواند در دانستن الگوی تلفات جانی کمک شايانی نمايد.
  • تحليل آمار ساختمانی : منظور دسته بندی ساختمانها از نظر سن ساختمان , نوع ساختمان , تعداد طبقات ساختمانی و... است.
  • تحليل رفتاری جامعه : آگاهی از نوع رفتار جامعه در هنگام بحران با توجه به بررسی سوانح قبلی کمک بسيار مناسبی در نحوه پاسخگويی به بحران می نمايد.
  • ارزيابی احساس خطر : چگونگی احساس خطر نوع واکنش انسان به خطر را مشخص می نمايد ارزيابی احساس خطر مديران جامعه و مردم مشخص کننده نوع واکنش آنهاست اگر مدير بحران يک جامعه نسبت به خطر سانحه پيش رو احساس خطر مناسبی نداشته باشد باعث می شود که نسبت به مراحل پيشگيری , آمادگی و ديگر مراحل اقدام مناسبی انجام ندهد. همچنين اين احساس خطر درباره مردم نيز بايد صادق باشد يعنی اگر مردم احساس کنند که هر لحظه ممکن است يک سانحه باعث شود که جان و اموالشان را در خطر بياندازد حتما واکنش آنها واکنش مناسبی خواهد بود.  
  • بيمه حوادث : بيمه حوادث باعث می شود که هزينه وقوع زلزله در بين گروه گسترده ای از مردم جامعه توزيع شود و همچنين وجود چنين طرحی اولا باعث می شود که دولت بخش اعظمی از هزينه های تحميلی بازسازی در زلزله احتمالی آينده را قبل از وقوع آن زلزله صرف برنامه های کاهش اثرات زلزله نموده و ثانيا می توان با وضع قوانين مناسب بيمه ای , بيمه شده را جهت ساخت و ساز های مقاوم تر ترغيب نمود.
  • شبکه اعلام خطر قبل از سانحه و همچنين شبکه اطلاع رسانی در هنگام حادثه : وجود يک شبکه  اعلام خطر قبل از سانحه باعث می شود که با هشدار های مناسب , وجود خطر احتمالی اطلاع داده شود , نمونه آن را در زلزله اخير لرستان می توان مشاهده کرد . و نيز وجود يک شبکه اطلاع رسانی در هنگام حادثه می تواند با اطلاع رسانی و دادن پيامهای مناسب از اثرات سوء زلزله بکاهد. 

تهيه نقشه های خطر پذيری و آسيب پذيری: فرآيندی است که تهديدات موجود برای دارايی ها , زير ساختها , فعاليت های اقتصادی و حتی خود مردم را , بر اثر پديده های طبيعی و با استفاده از نتايج بدست آمده از تجزيه و تحليل اطلاعات , تبديل به نقشه می کند. در حقيقت نقشه خطر پذيری و آسيب پذيری نتايج تعيين و ارزيابی خطر و آسيب پذيری را به نقشه تبديل می کند.

asar.bohran.zanjan

نمونه ای از نقشه های آسيب پذيری و خطر پذيری زلزله تهران با احتمال فعال شدن گسل ری

  • وجود آموزشهای مناسب: همانگونه که پيش تر گفته شد آموزش در دو سطح درون سازمانی و همگانی برگزار می گردد . در سطح درون سازمانی کليه اقداماتی که يک سازمان مرتبط با مقوله بحران بايد بداند را آموزش داده و در سطح همگانی نيز تمامی مواردی که افراد جامعه قبل از وقوع حادثه و يا در حين بحران بايد بدانند  مانند نحوه امداد رسانی به ديگران , کمکهای اوليه و ... آموزش داده می شود .

البته بايد اشاره کرد که موارد فوق برخی از مهمترين موارد جهت کاهش اثرات زلزله است و می توان موارد بيشتری را به آن اضافه يا هر بخش را جزعی تر نمود.

 

نتيجه گيری

بايد دانست که زلزله يا هر حادثه طبيعی ديگر بالفطره باعث به وجود آمدن بحران نمی شود بلکه  آسيب پذيری های موجود در جامعه می تواند آن را بالقوه خطرناک نمايد چرا که در برخی از کشور های جهان روزانه چندين بار زلزله بدون خسارت جدی رخ    می دهد .

با اين حال نيز می توان با انجام اقدامات پيشگيرانه , از اثرات زلزله يا هر سانحه ديگر کاهيد . اين اقدامات که با نگرش جامع مهندسی و نگرش جامع مديريتی می باشند در کاهش هزينه های تحميلی و ساليانه به کشور بسيار مهم می باشند.

از طرفی اين اقدامات را می توان متوجه کليه افراد جامعه دانست بدين معنی که مديران با تهيه وتنظيم قوانين و استاندارد های لازم بخشی از اين مسئوليت و عامه مردم نيز با همکاری های مناسب بخش اعظم و مهمتر را بر عهده دارند.

 

منابع

1. Drabek. Thomas E., Hoetmer . Gerard .j., Emergency management : principles and practice for local government , 1991

2. Japan International Cooperation Agency (JICA) . Centre for Earthquake and Environmental Studies of Tehran (CEST) . Tehran Municipality  , The Study on Seismic Microzoning of the Greater Tehran Area in the Islamic Republic of Iran , Final Report . Main Report ,  November 2000

3. David Dowrick , Earthquake risk reduction , Institute of Geological and Nuclear Sciences , lower Hutt , New Zealand , 2003

4. Advisory Committee on the international decade for natural hazard reduction  . Confronting natural disasters  : An international decade for natural hazard reduction . Washington  , DC : national academy press , 1987

5 . Integrated Emergency Management system mitigation program Development Guidance . FEMA 122 . Washington , DC : FEMA 1987

 


این مقاله توسط آقایان دکتر سيد محمود فاطمی عقدا، دکتر بابک اميدوار، حسين ظفری و علی بختياری در همايش "راهکارهاي ارتقاي مديريت بحران در سوانح غير مترقبه"  سال 1385 در دانشگاه زنجان ارائه گردیده است.

1392/04/12