افزايش تاب آوري در مقابل زلزله

در این نوشتار با عنوان «تاب آوری در برابر زلزله» به بررسی مفهوم تاب آوری و چگونگی افزایش آن در زمان وقوع حوادث طبیعی پرداخته شده است. همچنين راهبردهای مهمی برای تشویق افراد به رفتارهای خود‌محافظتی ذکر شده و در انتها ده پیشنهاد به منظور افزایش این موضوع مطرح گردیده است.

 * مفهوم تاب آوری 

 اصطلاح «تاب آوری» در قرن اخیر  در شاخه مکانیک و تست مواد توسعه یافته است. یک ماده تاب‌آور سختی کافی برای مقاومت در برابر نیروهای وارده را دارد و همچنین از انعطاف‌پذیری کافی برای جذب فشارها برخوردار است. این مفهوم در دهه 1960 توسط بوم‌شناسان و سپس روان‌شناسان مطرح گردید. در دهه 2000 این مفهوم به‌طور گسترده‌ای در شاخه «کاهش خطرپذیری سوانح طبیعی» (DRR) به کار گرفته شد. در مقایسه با مکانیک، یک جامعه «تاب‌آور» جامعه‌ای است که به طور همزمان قادر به مقاومت در برابر پیامدهای بلایا است (جلوگیری از میزان معین آسیب و خسارت) و همچنین از طریق سازگاری با خطرات میزان آن را کاهش می‌دهد.

 

* «بیمه» و « راه حل­های جایگزین» در تقابل با سوانح

« تاب آوری » در موضوع کاهش خطرپذیری سوانح با مفاهیم مقابله، ظرفیت و توانایی در ارتباط است. جامعه‌ای که در برابر ریسک­ها تاب‌آور است، توانایی خود را برای مقابله با آن افزایش داده است. این موضوع شامل آمادگی‌های اولیه مستقیم و کنار گذاشتن منابع خسارت آور آینده می‌شود. مورد دوم را می‌توان از طریق بیمه حل نمود (ذخیره حجم زیادی از منابع مالی به منظور پرداخت خسارات به آسیب­دیدگان) و همچنین این مسئله را می‌توان به وسیله به وجود آوردن راه حل­های دیگر و مضاعف همچون ایجاد منابع، سرویس‌ها و راهبردهای ثانوی و جایگزین چاره اندیشی کرد. به دلیل آن‌که راه حل­های جایگزین پر‌هزینه است، آن را گزینه مورد پسندی محسوب نمی‌کنند، اما در زمان وقوع یک فاجعه گسترده، راه حل­های جایگزین تبدیل به پناهگاه ارزشمندی می‌شود.

 

* محافظت از جان‌ها و معیشت فاکتور اصلی برای کاهش آسیب‌پذیری و افزایش انعطاف پذيري و مقاومت است

 مجموع تاب­آوری، مقابله و ظرفیت­سازی رابطه معکوس با آسیب‌پذیری دارد. در مفهوم امروزی، این موضوع به گرایش سیستم‌های اجتماعی- اقتصادی بشری که مبتلا به خسارات ناشی مخاطرات می­باشد، بر می­گردد. آسیب‌پذیری، مولفه بارز خطرپذیری محسوب می‌شود و مقابله با هر یک از آن‌ها دشوار است؛ زیرا آن‌ها پدیده­های طبیعی هستند. آسیب‌پذیری (مانند نیروی اصطکاک) تنها زمانی نمایان می­شود که یک (نیروی دیگری مانند) مخاطره رخ دهد. مادامیکه این موضوع تشخیص داده ‌شود و مورد تحقیق و بررسی قرار ‌گیرد، اثرات سانحه، رخ داده است. در بررسی‌های بلایای طبیعی این توافق وجود دارد که حافظت از جان‌ها و معیشت، فاکتور اصلی برای کاهش آسیب‌پذیری و افزایش تاب­آوری محسوب می‌شود. این موضوع همچنین روشن شده است که عوامل بسیاری در آسیب‌پذیری موثر هستند ( خلاصه در شکل 1). این مولفه‌ها در واکنش با یکدیگر هستند و برروی یکدیگر تاثیر می‌گذارند.

 

* استفاده از مشارکت همگانی در مسئله تاب­آوری راهبردی کلیدی است

افزایش تاب­آوری از چه راهی و چگونه؟

برای اطمینان از آن‌که مفهوم «تاب­آوری نیازی مبرم برای مقابله با زلزله» منجر به روش اصولی شود، آن را باید مورد بررسی و آزمایش قرار داد. اولویت‌هایی باید قرار داده شوند تا از اتلاف منابع جلوگیری شود. به طور کلی، این اولویت‌ها باید برای کاهش خسارت‌های جانی و مالی و مراقبت از آسیب‌دیدگان مد نظر گرفته شوند و همچنین باید شرایط بازسازی و بازتوانی سریع و موثر وضعیت (شامل ایجاد به موقع پناهگاه برای افراد بی‌خانمان) را فراهم کنند. از آن‌جا که زلزله تلفات عظیمی را در پی دارد، بیش‌ترین تمرکز باید بر روی اقدامات موثر برای کاهش تلفات جانی قرار گیرد. در این زمینه، «تاب­آوری» باید از طریق تلاش‌های جمعی ایجاد و پشتیبانی شود. همه اعضای جامعه در این مسئله ذی‌نفع هستند و همگی باید در ایمن نمودن شرایط سهیم باشند. این امر با انجام رایزنی و مشارکت همگانی میسر می‌شود که در نتیجه منجر به اداره جمعی مسائل توسط توافق عمومی می‌گردد.

 

* کاهش آسیب‌پذیری ساختمان‌ها در برابر مخاطرات یکی از اصلی‌ترین اولویت‌های راهبردی

 ریزش ساختمان‌ها علت اصلی مرگ و میر و صدمات جانی در زلزله محسوب می‌شود و بنابراین یکی از اصلی‌ترین اولویت‌های راهبردی باید کاهش آسیب‌پذیری ساختمان‌ها در برابر مخاطرات باشد و این کار از طریق اجرای قوانین مناسب برای ساختمان‌سازی، اصلاح قوانین گذشته و ممنوع نمودن ساختمان‌سازی‌های ناامن انجام می‌شود. در نظر داشته باشید که به هر حال، خسارات غیرساختاری داخل و اطراف ساختمان دومین علت مهم صدمات محسوب می‌شود.

 

* عملیات‌های نجات انجام شده توسط آماتورها در ساختمان‌های فروپاشیده بسیار خطرناک است

عملیات‌های ویژه جستجو و نجات پس وقوع زمین‌لرزه احتمال دارد دچار کمبودهایی گردد. به هر حال، اطلاعات کمی درباره تاثیر این موضوع بر میزان بازماندگان از زیر آوار ساختمان‌های فروریخته در اختیار است، به جز آن‌که می‌دانیم مقدار آن بازماندگان زیاد خواهد بود. بعلاوه، اطلاعات کمی درباره تاثیر اقدامات سریع افراد آموزش ندیده و غیرمجهز در اختیار است. این افراد اغلب کسانی هستند که در محل وقوع حوادث، در زمان عملیات امداد و نجات حضور دارند. اسناد باقی‌مانده از زلزله مکزیکو‌سیتی در سال 1985 نشان می‌دهد که عملیات‌های نجات انجام شده توسط آماتورها در ساختمان‌های فروریخته بسیار خطرناک است، مگر‌آن‌که با آموزش‌ و تجهیزات ایمن همراه باشند. « تاب­آوری » یعنی وجود یک محیط ایمن، اما اگر نتوان در مدت زمان معقولانه‌ای در آینده به این مهم دست یافت، مردم باید حداقل به یادگیری رفتارهای حفاظت از خود و یا خود امدادی تشویق شوند.   

 

هيأت مديره انجمن سازه هاي فولادي ايرانراهبردی برای تشویق مردم به رفتار خود محافظتی در برابر زلزله:

* نیاز مبرم به طراحی یک متدولوژی واکنش در برابر زلزله

اگرچه ساختمان‌ها را نمی‌توان به مقدار کافی در برابر زلزله ایمن ساخت، اما می‌توان رفتارهای ساکنان آن‌ها را به شکلی اصلاح کرد که خطرات ضربه دیدن و یا زیر آوار ماندن را در زمان وقوع یک حادثه کاهش داد. متاسفانه، علی‌رغم دهه‌ها تحقیق بر روی اپیدمولوژی زمین لرزه­ها، کماکان نبود دانش درباره انواع صدمات در رابطه با الگوهای فروپاشی ساختمان و رفتارهای ساکنان و فاکتورهای ریسک در شرایط خاصی حس می‌شود. با این وجود، طراحی یک متدولوژی که مبنای یک راهبرد را برای واکنش بهتر در برابر زلزله نشان دهد، مفید خواهد بود.

 

* اولین گام، دانستن میزان ریسک و قدرت تخریبی زلزله است

اولین گام، دانستن میزان ریسک و قدرت تخریبی زلزله است. این موضوع شامل پیش‌بینی بزرگا، بسامد زلزله، شتاب بیشینه زمین و سایر متغیرهایی می‌شود که بر رفتار سازه­ها تاثیر می‌گذارد. این موضوع همچنین شامل درک بهتر رفتار لرزه­ای انواع سازه­ها در مناطق مختلف می‌شود. دستیابی به این مسائل در بسیاری از محیطهای معماری نسبتا آسان خواهد بود. به عنوان مثال، زمین‌لرزه لاکوئیلا ششم آپریل سال 2009 در مرکز ایتالیا منجر به الگوهای سطحی از خسارات منطقه‌ای گردید که تنها شامل دو نوع ساختمان می‌شد: یکی در بناهای سنگی و دیگری در بتون مسلح.

 

* دومین گام، تدوین سناریوی خسارات و پیامدهای آن است

گام دوم، به سناریوی خسارت‌ها و پیامدهای زمین لرزه و ارتباط دادن آن‌ها به الگوهای رفتاری افراد و تخریب ساختمان‌ها و اماکن مسکونی است که در معرض ریسک زمین‌لرزه قرار دارند. ریسک لرزه­ای در برابر زلزله در 5 سطح قابل تعریف است:

1.       سطح اول خسارات: خسارت حداقلی به دیوارها، وسایل نصب شده در منزل و نیز اثاثیه خانه.

سطح ریسک شخصی: رفتارهای محتاطانه احتمال خطرپذیری را کاهش می‌دهد.

2.       سطح دوم خسارات: خسارت قابل توجه به سازه­ها، و نیز خسارات قابل قبول به سازه­های فلزی

سطح ریسک شخصی: ریسک آسیب جسمانی وجود دارد، اما احتمال مرگ و میر وجود ندارد

3.       سطح  سوم خسارات: خسارت کلی و فروریزش بخش‌های اصلی سازه­ها و ساختمان­ها

سطح ریسک شخصی: خسارت جسمانی جدی، اما خطر نسبتا کم مرگ و میر

4.       سطح چهارم خسارات: خسارت جدی و فروریزش بخشی از سازه­ها و ساختمان­ها

سطح ریسک شخصی: خطر زیاد آسیب جسمی و مرگ و میر

5.       سطح پنجم خسارات: فروریزش بیش از 50٪ ساختمان­ها

سطح ریسک شخصی: احتمال کم و غیرقابل پیش‌بینی زنده‌ماندن

در حالی‌که اقدامات ناچیزی به منظور نجات افراد زیر‌آوار‌مانده در فروریزش کامل یک ساختمان می‌توان انجام داد، سطح چهار پیشین نیز می‌تواند وضیعت بحرانی را به وجود آورند و در این سطوح، رفتار افراد بر احتمال آسیب‌ها  و مرگ و میر  تاثیر می‌گذارد.

 

* رویه اصلاح رفتارهای خود‌محافظتی

در ذیل، رویه اصلاح رفتارهای خود‌محافظتی بیان شده است.

1-تدوین الگوهای معمول

در ابتدا الگوهای معمول خسارات ناشی از زمین‌لرزه را معین کنید و به شکل مدل‌های ساده‌ای درآورید که برای غالب ساختمان‌های شهری قابل اجرا باشند. این کار کمک خواهد کرد که توضیح دهید چگونه افراد در معرض ریسک­ها قرار می‌گیرند. کشیدن نقشه چنین ساختمان‌هایی نیز مفید خواهد بود. این کار با اهداف برنامه‌ریزی اضطراری انجام می‌شود تا بیشترین نقاط آسیب‌پذیر را بتوان نمایش داد. تعیین آسیب‌پذیری هر ساختمان توسط مهندسان معماری نیز مفید خواهد بود. این کار نمایش زمین‌لرزه در مقیاس کوچک محسوب می‌شود. 

 

2- راهبردهای نجات نیز باید تمرین شوند

دوم، راهبردهای نجات نیز باید تمرین شوند. این راهبردها باید در ارتباط با ساکنان و افراد ساختمان‌ها صورت گیرد. این افراد باید تشویق به برنامه‌ریزی برای مواقع اضطراری شوند. راهبردهای نجات شامل بخش‌های ذیل هستند.

1.    با درنظر گرفتن خطرات زیر، امن‌ترین نقطه خانه را مشخص کنید: ریزش آجرها و یا فروریزش کامل سقف.

- ناپایداری نمای سردرها و گچ‌بری‌ها

- ریزش احتمالی پله‌ها در حین خروج

-  جداشدگی ستون‌ها و خطر فروریزی ساختمان

- استفاده از مصالح نامتجانس منجر به رویدادهای بغرنج در زمان زلزله می‌شود

2. از رفتارهای خطرآفرین اجتناب کنید.

3. یک استراتژی برای خروج به تدوین کنید.

- در نزدیک خانه مکان امنی را برای رسیدن به آن مشخص کنید

- خطرآفرین‌ترین نقاط خانه را مشخص و نحوه اجتناب از آن را معین نمایید.

4. حمایت‌های متقابلی را برای دوستان، اقوام و همسایگان خود مانند شبکه ارتباطی به وجود آورید.

5. تجهیزات مفید را جمع‌آوری و نگه‌داری نمایید.

-  نحوه استفاده را به اعضای خانواده آموزش دهید.

 

* برنامه «تاب­آوری»، تلفیقی از اطلاعات، تخصص و مهارت

به طور ایده‌آل، یک برنامه «تاب­آوری» در برابر زلزله باید اطلاعات و تخصص را درباره خسارات و واکنش‌های احتمالی افراد با هم تلفیق کند. همچنین احتمال برنامه‌ریزی‌های عملیات‌های تجسس و نجات به منظور کاهش خسارات وجود دارد؛ به ویژه اگر بدانیم احتمال زیر‌آوار ماندن افراد در چه مناطقی بیشتر است. 

 


 

 

جهت ارجاع دانشگاهی: 

حسین ظفری، "افزايش تاب آوري در مقابل زلزله"، وب سایت شخصی حسین ظفری، 27 فروردین 1395 .

 

پی نوشت: این مقاله برگرفته از طرح تولید محتوی علمی سایت سازمان مدیریت بحران کشور" می باشد که مجری آن حسین ظفری بوده است.

1395/01/27