ترتیبات بين المللي پيش بيني توسط سازمان ملل متحد براي پاسخ به بلاياي طبيعي و بحران هاي انساني

 

قطعنامه 182/46 سال 1991 مجمع عمومي سازمان ملل متحد  در عرف فعاليت هاي انساندوستانه به عنوان سند مادر تلقي مي گردد زيرا بر اصول ديرپاي حقوق بين المللي انساندوستانه (IHL) تاكيد مجدد بعمل مي آورد. قطعنامه در عين حال سازوكارهاي جديدي را براي هماهنگي پاسخ انساندوستانه بين المللي به بلاياي طبيعي و بحران هاي انساني پيش بيني و ايجاد مي نمايد.

 

اصل اول مورد تاكيد در اين قطعنامه رعايت انسانيت ، بيطرفي ، بي غرضي و استقلال در ارائه كمك هاي انساندوستانه مي باشد.  اصل دوم مقرر مي دارد كه در پاسخ بين المللي به بلاياي طبيعي و بحران هاي انساني حاكميت ، تماميت ارضي و يكپارچگي ملي دولت ها ي دريافت كننده كمك بر اساس منشور ملل متحد مورد احترام مي باشد.

 

قطعنامه همچنين مقرر مي دارد كه مسئوليت اوليه و همگاني پاسخ به نيازهاي مردم آسيب ديده از بلاياي طبيعي و بحران هاي انساني به عهده دولت خود آن كشورها مي باشد. هرچند مي پذيرد كه برخي از حالت هاي انساندوستانه اضطراري داراي ابعاد گسترده اي بوده و پاسخ به آنها ممكن است از ظرفيت يك كشور فراتر رود. در اين صورت نياز به كمك هسايگان و جامعه بين المللي محسوس خواهد بود. قطعنامه از كشورهاي همسايه كشور آسيب ديده مي خواهد كه اجازه عبور كاروان هاي كمك را بدهند و متقابلا از دولت هايي كه مورد آسيب قرار گرفته اند مي خواهد تا كار سازمانهاي بين المللي را كه كمك هاي اضطراري مانند غذا، دارو و سرپناه ارائه مي دهند تسهيل نمايند.

 

نقش سازمان ملل در پاسخ و كمك هاي انساندوستانه

سازمان ملل متحد نقش مركزي و ويژه اي براي رهبري و هماهنگي كوشش هاي جامعه بين المللي براي حمايت از مردم آسيب ديده دارد. بر اساس قطعنامه 182/46 سازمان ملل متحد بايد ارسال به موقع و بي وقفه كمك هاي انساندوستانه اضطراري را هدايت  و هماهنگ نمايد.  سازمان ملل متحد همچنين بايد مطمئن شود كه كمك هاي به مردم  آسيب ديده كافي بوده و علاوه بر پاسخ فوري و اضطراري نيازهاي دراز مدت  مربوط  به التيام و توسعه  جوامع آسيب ديده را نيز بپوشاند. سازمان ملل متحد همواره از كشورهاي كمك كننده به آسيب ديدگان از بلاياي طبيعي و بحران هاي انساني مي خواهد كه ارائه كمك هاي انساندوستانه خود را بهانه اي براي كاهش كمك هاي توسعه اي خود به اين جوامع قرار ندهند.

 

با اين وجود بايد پذيرفت كه ناديده انگاشتن نيازهاي توسعه اي كشورهاي نيازمند از طرف جامعه بين المللي يك چالش بزرگ انساندوستانه دنياي معاصر ماست. خشكسالي و قحطي در شاخ آفريقا و به ويژه كشور سومالي نشان بارز اين چالش مي باشد و بر خلاف توصيه سازمان ملل متحد ملاحظات سياسي، قومي و غيره همواره مانع اصلي را در راه تامين به موقع و كافي و دور از تبعيض كمك هاي انساندوستانه بوده است.

 

سازو كارهاي بين المللي براي هماهنگي كمك هاي انساندوستانه

مجمع عمومي سازمان ملل متحد در قطعنامه 182/46 يك مقام بلندپايه را (كه بعدا به رده معاون دبيركل سازمان ملل متحد ارتقاء يافت) به عنوان هماهنگ كننده امداد اضطراري  (ERC) منصوب نمود. دفتر هماهنگي امور انساندوستانه سازمان ملل متحد (اوچا) به عنوان دبيرخانه،  هماهنگ كننده امداد اضطراري را در اجراي امور محوله ياري مي نمايد.

 

ماموريت "اوچا" عبارت است از:

-          تجهيز كمك هاي انساندوستانه و هماهنگي  مبتني بر اصول  با ياري رسانان ملي  و بين المللي براي كاهش آلام بشري در هنگام بلاياي طبيعي و پاسخ اضطراري؛

-          حمايت از حقوق مردم محتاج به كمك؛

-          افزايش آمادگي براي پاسخ اضطراري و پيشگيري از حوادث و بحران هاي طبيعي و انساني؛

-          و بالاخره تسهيل براي يافتن راه حل هاي پايدار به منظور از بين بردن اين بحران ها.

 

اخطار زودرس به هنگام وقوع بلاياي طبيعي و بحران هاي انساني

سازمان ملل متحد باید بر اساس وظایف خود و برطبق ترتیبات موجود در سیستم، کوشش لازم را برای تقویت ظرفیت های موجود در سازمان ها و نهادهای ذیربط خود بعمل آورد تا اطلاعات و اخطارهای مربوط به بلایای طبیعی و بحران هاي انساني بعمل بطور سيستماتيك گردآوري و در اختيار كشورهاي عضو قرار داده شود. در این رابطه سازمان ملل متحد باید از ظرفیتهای دولتها و سازمانهای دولتی و غیر دولتی استفاده مناسب بعمل آورد.

اخطارها و سایر اطلاعات مربوط به وقوع بلایای طبیعی  باید به موقع و بدون هیچگونه محدودیت و تبعيضي در اختيار همه کشورها و افراد علاقمند، بویژه کشورهای در معرض آسیب قرار داده شود.  در عين حال ظرفیت کشورهای در معرض خطر برای دریافت توزیع و بکارگیری این اخبار و اخطارها، بايد افزایش یابد.

 

ترتیبات مالی احتیاطی

بر اساس قطعنامه 182/46 مجمع عمومي، سازمان ها و واحد های سیستم ملل متحد باید بر اساس وظایف محوله به درخواست کمک برای موارد اضطراری پاسخ مثبت دهند. این سازمان ها و نهادها باید ترتیبات مالی رزرو و احتیاطی  را بوجود آورند تا بتنوانند اين وظيفه را به انجام رسانند.

  علاوه بر این مجمع عمومي برای اطمینان از پاسخ سریع و به موقع، تنها در مراحل ابتدایی كمك انساندوستانه و تا زمان دريافت كمك هاي مستقيم و مداوم كشورهاي كمك كننده، یک مکانیسم تامین مالی ايجاد نمود كه نام "صندوق چرخشي اضطراري" بر آن نهاده شد. این صندوق تحت نظارت دبيركل سازمان ملل متحد قرار دارد و پيوسته با مبلغ 50 میلیون دلار از محل کمک های داوطلبانه و انساندوستانه كشورهاي عضو پر مي شود.

 

 فراخوان كمك های انساندوستانه يكپارچه  (Consolidated Appeal)

یکی ديگر از ابزارهای موثر بين المللي كه  قطعنامه 182/46 مجمع عمومی ايجاد نموده است سازو كاري است  كه پاسخگويي سريع سيستم ملل متحد را امكان پذير مي سازد.  به اين ترتيب كه نماينده سازمان ملل متحد در هر كشور با همكاري و هماهنگي ساير آژانس هاي كمك كننده ملل متحد نيازهاي جوامع آسيب ديده را با همكاري دستگاههاي دولتي مربوطه برآورد نموده و يك فراخوان يا درخواست بين المللي جامع را براي كمك تنظيم مي نمايند. 

 

در مورد آندسته از بحران هاي انساني اضطراری که طولانی تر می شوند، همانند خشكسالي و قحطي فعلي در كشورهای شاخ آفريقا، این درخواست ها  بر حسب مورد و غالبا به صورت سالانه بروز شده و نیازهای جدید در آن گنجانده می شود.

 

کمیته دائمی بین آژانسی (IASC)   

یکی از مهمترین ابزار سازمان ملل متحد برای هماهنگی کمک هاي انساندوستانه "کمیته دائمی بین آژانسی" مي باشد كه تحت ریاست " هماهنگ کننده امداد اضطراری"  اداره مي شود. این کمیته برای توسعه سیاست گذاری ها و هماهنگ نمودن اقدامات پاسخ اضطراري و انساندوستانه و پرکردن شکافهای موجود در عملیات کمک رساني تشکیل شده است. اين كميته داراي 16 عضو از  سازمان هايي است كه مسئوليت انساندوستانه دارند (اعم از اعضای سازمان ملل و یا سازمانهای غیردولتی بين المللي) . کمیته دائمی بین آژانسی دارای یک گروه کاری متشکل از مدیران برنامه های اضطراری آژانس های عضو می باشد و دفتر "اوچا" دبيرخانه آن را تشكيل مي دهد. 

 

یکی دیگر از سازوكارهاي مهم كه هماهنگی عملیات انسان دوستانه در سطح ملی را تضمين مي نمايد انتصاب يك " هماهنگ کننده انساندوستانه" براي كشور آسيب ديده از طرف دبيركل سازمان ملل متحد مي باشد. اين هماهنگ كننده در حقيقت مجري سياست ها و اقدامات حمايتي كميته دائمي بين آژانسي در كشور هاي آسيب ديده مي باشد. در غياب چنين هماهنگ كننده اي "نماينده مقیم سازمان ملل متحد" در هر کشورهای وظيفه وي را بعهده دارد. در عین حال یکی از وظایف اصلی هماهنگ کننده حمایت از اقدامات دولت ها  برای پاسخ اضطراري ، احیاء و بازسازی می باشد.

 

ساز و كارهاي پاسخ اضطراري

دفتر هماهنگي ملل متحد براي امور انساندوستانه  "اوچا" سازوكارهايي را براي هماهنگي پاسخ اضطراري بوجود آورده است كه به چند مورد آن اشاره مي شود:

 

-          تيم ملل متحد براي ارزيابي از بلاياي طبيعي و هماهنگي (UNDAC) از جمله موثر ترين و كارآترين اين سازوكارها مي باشد كه توانايي خود را در پاسخ به موارد اضطراري نشان داده است. اعضاي اين تيم كه از كارشناسان خبره سازمان ملل متحد بوده و در ژنو مستقر مي باشند بر حسب وظيفه بايد ظرف 24 ساعت ( و نه بيشتر از 48 ساعت) خود را به محل حادثه ديده برسانند.  هر ساله تعدادي از كارشناسان پاسخ امدادي از كشور هاي عضو سازمان ملل متحد آموزش هاي لازم را ديده و به اين تيم مي پيوندند.

لازم به ذكر است كه بر اساس مقررات سازمان ملل متحد و نظر به احترام به حاكميت ملي كشورهاي آسيب ديده اعزام اين تيم و كليه اقدات حمايتي سازمان ملل متحد تنها با درخواست دولت هاي  آسيب ديده و موافقت آن ها صورت خواهد پذيرفت.  به همين منظور يكي از چالش هاي بزرگ امداد رساني انساندوستانه بين المللي براي سازمان ملل "كسب اجازه دسترسي" به محل هايي است كه مردم آن نياز به كمك دارند و دولت هاي آنان بنا بر ملاحظاتي از دادن اين اجازه خودداري مي نمايند.

-          گروه مشورتي بين المللي جستجو و نجات (INSARAG)  يكي ديگر از ابزار موثر بين المللي براي ارائه كمك هاي سريع بين المللي به مردم نيازمند است. اين گروه متشكل از نمايندگان سازمان ملل متحد و كشورهاي عضو مي باشد و هرساله تعدادي از نيروهاي امدادي كشورهاي عضو را براي پاسخ سريع، بويژه پس از زلزله ها، تربيت نموده و به آن ها مدرك لازم را مي دهد. اين افراد عضو بين المللي به حساب آمده و همانند (UNDAC)  با وقوع زلزله فوري فراخوانده شده و به محل هاي مورد نياز اعزام مي شوند. كشورهاي عضو موافقت مي نمايند كه به محض در خواست سازمان ملل متحد اين افراد را در اختيار قرار داده و اعزام آنها را تسهيل نمايند. اعزام اين تيم ها به محل حادثه نيز تنها پس از درخواست و يا اجازه كشور پذيرنده كمك صورت مي پذيرد.

-          دفتر هماهنگي ملل متحد در امور انساندوستانه  "اوچا" تاكنون با همكاري دولت جمهوري اسلامي ايران چندين تن از افراد داوطلب را براي دوره هاي آموزشي  (INSARAG)  و (UNDAC)  اعزام نموده و كماكان به اين امر ادامه خواهد داد. بر همين اساس قرار است كه در اسفند ماه سال جاري يك دوره بين المللي  (INSARAG)  در تهران برگزار گردد.

-          تيم (UNDAC) در هنگام زلزله بم جزو اولين تيم هايي بود كه در محل حادثه حاضر شده و هماهنگي تيم هاي بين المللي اعزامي را به عهده گرفت.

 


جهت ارجاع دانشگاهی: 

حسین ظفری، "ترتیبات بين المللي پيش بيني توسط سازمان ملل متحد براي پاسخ به بلاياي طبيعي و بحران هاي انساني"، وب سایت شخصی حسین ظفری، 12 اسفند  1394 .

 

پی نوشت: این مقاله برگرفته از طرح تولید محتوی علمی سایت سازمان مدیریت بحران کشور" می باشد که مجری آن حسین ظفری بوده است.

 

1394/12/12