هماهنگي و هم افزايي در مديريت بحران

در این مطلب  تلاش شده است تا مفاهیم هماهنگی در مدیریت بحران که ثمره اصلی آن هم افزایی بین سازمانی است ارائه و مثالهایی از این مهم به ویژه در سازمانهای بین المللی آورده شود.

1- هماهنگی

هماهنگی را می‌توان به صورت تلاش‌های مشترک چند سازمان یا آژانس مرتبط برای رسیدن به هدف یا مقصد در یک کار تعریف کرد، از این روی هماهنگی امری ضروری است. در حقیقت، همیشه امید به بهبود هماهنگی میان آژانس‌ها و یا سازمان‌های مختلفی که در زمینه مقابله یا در زمان بازسازی و بازتوانی فعالیت می‌کند وجود دارد. در این خصوص می توان اصول و تکنیک­های هماهنگی در مدیریت سوانح طبیعی را به شرح ذیل بیان نمود:

1-1- اصول و تکنیک‌های هماهنگی

در مدیریت بلایای طبیعی، تمام سازمان‌ها، آژانس‌ها و مردم درگیر، اهداف مشترکی را به شرح ذیل دنبال می‌کنند. در مرحله پیش از وقوع سانحه، پیش‌گیری، مقابله و آمادگی برای زیان حداقلی به جان و مال افراد در نتیجه بلایای طبیعی دنبال می‌شود. پس از وقوع سانحه نیز، هدف فراهم کردن کمک موثر، ساماندهی افراد متاثر از حادثه و بازتوانی اجتماع دنبال می‌شود. باید گفت که اصول ثابت یا تکنیک‌های مشخصی برای هماهنگی در مرحله بروز فاجعه وجود ندارد چرا که هر فاجعه به شکلی منحصر به فرد است. اما اگر از اصول مقدماتی زیر در خصوص هماهنگی پیروی کنیم، هماهنگی مثمرثمرتر خواهد بود:

 1-1-1-تقسیم مشخص وظایف

 وظایف سازمان‌های مختلف شرکت کننده در زمان بحران، باید واضح باشد. آنها باید از جایگاه و محدودیت‌های خود آگاه باشند. میان وظایف نباید همپوشانی وجود داشته باشد.

1-1-2- شبکه سازی

تمام سازمان‌های فعال در امر مدیریت بحران باید در درون یک شبکه ارتباطاتی با یکدیگر تعامل مناسب داشته باشند. این امر به شناخت بهتر نقاط قوت و ضعف هر یک از طرفین کمک می‌کند و ضامن هماهنگی مناسب‌تر تلاش‌ها است و این در حالی است که از همپوشانی وظایف نیز جلوگیری می‌کند.

همچنین یکی از مهمترین موضوعات در این عرصه، ارتباطات مناسب میان سازمان‌های مردم نهاد است. این موضوع، به هر یک از سازمانهای مردم نهاد ذهنیتی از توانایی و ظرفیت‌های یکدیگر را نشان می‌دهد لذا این دانش در ایجاد هماهنگی میان سازمان‌های مردم نهاد بسیار ضروری است.

1-1-3- تمرین هماهنگی در طول مانورها

1-1-4- اطلاع از صلاحیت حرفه‌ای تک تک سازمان‌ها

1-1-5- اطلاع از منابع موجود از جمله منابع مالی

1-1-6- شفافیت در عمل سازمان‌های فعال در مدیریت

 

  2- نمونه­هایی از تاثیر هماهنگی در مدیریت بحران

هماهنگی اقدامات باید حمایت از مدیریت و تلاش‌های ملی در واکنش به سوانح را دنبال کند و حق و مسئولیت دولت در مدیریت و هماهنگی در زمان واکنش و مقابله را محترم بشمارد (هوتون، 2005؛ همچنین بنگرید به اینتراک، 2000).

بحران‌های پیشین نشان داده است که حتی اندکی سرمایه‌گذاری در حوزه هماهنگی سبب واکنش‌های بهتر  مدیران بحران می گردد. در مراحل بازسازی و بازتوانی واکنش آن طور که در «آچه» شاهد آن بودیم تلاش‌ها باید در راستای جلب اعتماد مردم توسط دولت باشد (تک، 2006) هرچند نمونه‌هایی از اقدامات موفق در مراحل مختلف مدیریت بحران اعم از امداد و نجات و بازسازی توسط برخی از دولت های قوی (که ناشی از اعتماد متقابل دولت و مردم می باشد) وجود دارد اما این موضوع همیشه نیز صادق نیست. غالبا، ساختارهای مشخصی برای انجام چنین وظیفه‌ای وجود ندارد یا اینکه ساختارها ضعیف هستند. در ترکیه، معمولاً پس از بروز بحران‌ها دولت تا هفته‌های متمادی فلج می گردد (جلالی، 2002). لذا انتظارات از حکومت مرکزی و حکومت‌های محلی باید واقع‌بینانه باشد.

 تجارب بدست آمده همچنین به این واقعیت اشاره دارد که هماهنگی در سطح محلی نسبت به سطح ملی مثمرثمرتر است و واکنش جمعی و مشارکت از طریق ساختارهای غیرمتمرکز نتیجه بهتری دارد (هوتون، 2005). در طوفان سال 2008 میانمار (طوفان نرگس)، هماهنگی سازمانها به ویژه سازمانهای بین المللی تحت پوشش سازمان ملل در زمان مقابله و بازسازی (با توجه به سیستم نهادگرایی بسیار متمرکز این کشور و حضور اندک آژانس‌های بین‌المللی)، دشوار بود. همچنین اعمال یک واکنش غیرمتمرکز امری بسیار دشوار به نظر می آمد. این موضوع زمانی پیچیده تر می شد که اخباری مبنی بر توقیف برخی کمک‌ها توسط دولت گزارش شد. در این زمینه تنها راه تعامل با سیاست‌گذاران ملی در خصوص برنامه‌های واکنش و بازسازی است در غیر اینصورت کار مشکل‌ به نظر می‌رسد، به طوری که برای آن دسته از ابزارهای هماهنگی که برخی سازمانها به ویژه سازمانهای بین المللی می‌توانند آن را اجرا کند مسئله ساز می‌شود. لازم به یادآوری است که حتی وقتی آژانس‌ها در منطقه حضوری فعال داشته باشند و رابطه خوبی با دولت نیز داشته باشند، این مسئله دشوار است. یک رویکرد مفید در میانمار به منظور هماهنگ نمودن سازمانهای بین المللی مستقر در این کشور، تسهیل اعزام کارمندان با سابقه دولت‌های دیگر و منابع مورد اعتماد به ادارات دولتی بوده است، رویکردی که در واکنش به سونامی نشان داد که کارایی دارد. لذا حضور و بکارگیری افراد با سابقه و یا کسانی که در گذشته ارتباط مناسبی در حوزه فعالیت بین سازمانی و حتی فردی با یکدیگر داشته اند هماهنگی در زمان بحران را کارآمدتر می نماید.

در سازمانهای بین المللی تحت پوشش سازمان ملل نیز اقداماتی به منظور بهبود هماهنگی بین سازمانی در شرایط بروز سانحه انجام گرفته است. به دنبال گزارش اقدامات بشردوستانه در سال 2005 سازمان ملل، اصلاحاتی برای حل مسائل مشکل‌ساز در اینگونه اقدامات توسط سازمان ملل انجام شد. یکی از ستون‌های اصلی موارد اصلاحی، رویکرد انجام اقدامات به وسیله گروهی کار کردن است که در آن آژانس هماهنگ کننده سازمان ملل مسئولیت‌هایی چند برای اجرای بخش‌های خاص را می‌پذیرد و خود را محدود به هماهنگی سازمانها نمی‌کند (کاس گریو و هرسون، 2008).

اهمیت خاصی برای نقش حیاتی آژانس هماهنگی سازمان ملل لحاظ می‌شود. این آژانس نیازمند کارکنانی ماهر برای اجرای نقش دشوار هماهنگی است.

کارمندان کارآمد عملیاتی برای حضور در محل برای پشتیبانی از هماهنگی گروه در محل و تضمین اینکه جریان خوبی از اطلاعات صحیح به آژانس هماهنگی می‌رسد.

در سطح بین‌المللی شفافیت در اقدامات مهمترین کلید ایجاد هماهنگی بین سازمانی است که در این راستا هر یک از سازمانها اقدامی خاص زا پیگیری می نمایند. به عنوان نمونه برنامه جهانی غذا ایجاد گروه لجستیک و تغذیه را دنبال می کند، سازمان جهانی بهداشت، گروه بهداشت را به عهده گرفته است و یونیسف، گروه پناهگاه‌های اضطراری را مدیریت می‌کند. تمام آژانس‌ها باید این تحولات را در کنار هم انجام دهند و مشارکتی فعال داشته باشند. در این خصوص اگر مسئول هماهنگی، موقعیتی تثبیت شده در کشور داشته باشد و رابطه کاری موثری با دولت های همکار داشته باشد، مفید خواهد بود. انعطاف در اعمال رویکرد گروهی نیز ضروری است. 

 منابع:

- The Myanmar Coordination Platform: http://www.humanitarianreform.org/Default.aspx?tabid=614

Myanmar Humanitarian Information Centre: http://myanmar.humanitarianinfo.org/Pages/home.aspx

- An overview of the organisation of the clusters and the various lead agencies is available at

http://ww.humanitarianinfo.org/iasc/content/cluster

- OCHA lessons on humanitarian coordination (pre-cluster): http://www.odi.org.uk/hpg/papers/ochacoordination.pdf

-http://www.alnap.org/pool/files/ALNAPLessonsCycloneNargis.pdf

-http://www.preservearticles.com/201101143265/role-of-leadership-and-coordination-in-disaster-management.html

 


 

 

جهت ارجاع دانشگاهی: 

حسین ظفری، "هماهنگي و هم افزايي در مديريت بحران"، وب سایت شخصی حسین ظفری، 7 دیماه 1394 .

 

پی نوشت: این مقاله برگرفته از طرح تولید محتوی علمی سایت سازمان مدیریت بحران کشور" می باشد که مجری آن حسین ظفری بوده است.

1394/10/07